Historia i legendy Koh Phangan: królowie, świątynie i morskie opowieści

Według większości wyjaśnień Koh Phangan zawdzięcza nazwę czemuś, po czym da się chodzić tylko przy odpływie. Wersja powtarzana przez archiwum społeczności lokalnych Centrum Antropologii im. Sirindhorn i przez tajskich autorów podróżniczych wywodzi nazwę od lang ngan, słowa z dialektu południowej Tajlandii oznaczającego łachę piasku, która wynurza się z morza, gdy opada woda. Krótką samogłoskę a dodano podobno później [1]⁠[2]. Antropolodzy przedstawiają to jako przypuszczenie, a nie ustalenie, i żadne badanie językoznawcze nie rozstrzygnęło sprawy.

Rządowy raport badawczy proponuje odmianę tej etymologii: pha, czyli spotkać, i ngan, łacha widoczna przy odpływie [3]. Tajlandzka Organizacja Turystyczna (TAT) notuje zupełnie inny trop. Według niej dawny naczelnik dystryktu Ko Samui pamiętał, że wyspę nazywano Ko Raham, czyli „cienista wyspa”, w czym TAT widzi ślad wczesnych osadników malajskich [4].

Dokumenty mówią więcej o pisowni niż o znaczeniu. Ogłoszenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 1970 roku, które uczyniło wyspę dystryktem pomocniczym, zapisuje nazwę jako เกาะพงัน, bez tej samogłoski. Królewski dekret z 1977 roku, który nadał jej status pełnoprawnego dystryktu, zapisuje เกาะพะงัน i tej formy używa się do dziś [5]⁠[6]. Starsza pisownia nigdy całkiem nie zniknęła: wciąż używa jej reportaż Manager Online z 2009 roku [7].

Żeby zobaczyć tę ideę, a nie tylko o niej czytać, wystarczy przyjść przy odpływie na plażę Mae Haad (Mae Hat) na północno-zachodnim wybrzeżu. Tajska Wikipedia odnotowuje, że wynurza się tam łacha piasku, po której można przejść na Koh Ma [8]. Żadne źródło nie wiąże nazwy wyspy akurat z tą łachą, ale nigdzie na wyspie nie widać lepiej, co opisuje słowo lang ngan.

Przez większą część XIX wieku Phangan patrzył na zachód, ku lądowi. Według raportu Departamentu Promocji Kultury z 2011 roku pewne źródła historyczne zaczynają się za panowania króla Mongkuta (Ramy IV, 1851 do 1868), gdy Samui podporządkowano Nakhon Si Thammarat, a Phangan Chaiya [1]. Siedziba władz wyspy nie znajdowała się w Thong Sala, lecz w Ban Wok Tum na zachodnim wybrzeżu, wówczas najzamożniejszej miejscowości na wyspie, bo tutejsza zatoka nadawała się dla żaglowców i leżała blisko zatoki Phumriang, skąd prowadziła główna przeprawa do Chaiya. Ostatniego gubernatora wyspy, Luang Samut Khiri, przysłał gubernator Chaiya.

Najlepszy obraz tamtej wyspy pochodzi z 1884 roku, gdy książę Bhanurangsi wizytował prowincje południowe z polecenia króla Chulalongkorna. Jego relacja, przytoczona w tym samym raporcie za wydaniem z 1961 roku, opisuje około 300 tajskich i chińskich domostw, ogrodzone gaje kokosowe wzdłuż brzegu i strumienie, w których żwirze znajdowano kiedyś złoto i cynę [1]. Mieszkańcy dzielili się na dwie grupy daninowe, obie płacące pieniędzmi: objęci poborem od cyny płacili rocznie 7 bahtów i 2 salueng, objęci poborem od jaskółczych gniazd 5 bahtów i 2 salueng. Werdykt księcia był łagodny: wyspiarze uważali się za szczęśliwych, a po zapłaceniu daniny i odrobieniu sporadycznych prac na wezwanie nie cierpieli niedostatku.

Przez całą tę historię przewija się wątek chiński. Raport podaje, że za Ramy IV chińscy przybysze wydobywali złoto, dopóki się nie wyczerpało, a za Ramy V płukali cynę ze żwiru strumieni. Gniazda salangan zbierano na Koh Tae Nok i kilku mniejszych wysepkach, a niektórzy Hajnańczycy pływali dżonkami, handlując dojrzałymi kokosami i olejem kokosowym [1]. Archiwum społeczności lokalnych Centrum Antropologii im. Sirindhorn dodaje, że pierwsi Chińczycy mieli przybyć na wyspę, by sadzić i zbierać kokosy [2].

W 1897 roku reforma administracji lokalnej zniosła miasto Phangan i włączyła je do dystryktu Ko Samui, podległego Chaiya, zostawiając dwie gminy, Koh Phangan i Ban Tai [1]. Wok Tum przestało być siedzibą władz. Wydobycie cyny, jak zauważa raport, dawno się skończyło.

Nazwa mówi to wprost: Than Sadet znaczy mniej więcej „strumień, do którego udał się król”. Tajskie zapiski społeczności lokalnych podają pierwszą wizytę króla Chulalongkorna (Ramy V) na Koh Phangan pod rokiem 2431 ery buddyjskiej, co angielska Wikipedia przelicza na 1888 [1]⁠[2]. Reportaż Manager Online z 2009 roku datuje jego wizyty w Than Sadet na lata 2432 do 2452 ery buddyjskiej, czyli 1889 do 1909 [3]. Przed 1941 rokiem tajski rok zaczynał się w kwietniu, więc rozbieżność może być mniejsza, niż się wydaje. Dopóki ktoś nie odczyta dat wykutych w skałach, uczciwa odpowiedź brzmi: 1888 lub 1889.

Co do liczby wizyt źródła tajskie są zgodne: 14 [1]⁠[4]⁠[5]. Manager Online opowiada, jak doszło do nadania nazwy. Na mapie króla zaznaczono w tym miejscu tylko słodką wodę. Gdy zamiast tego znalazł duży strumień, spodobał mu się on tak bardzo, że król nadał mu nazwę i przy każdej wizycie kazał wykuć rok na skalnej półce [3]. Królewskiego dziennika podróży, na którym opiera się ta relacja, nie odnaleziono, więc należy ją czytać jako opowieść powtarzaną przez tajskich autorów.

Ten sam reportaż przypisuje królowi jeszcze dwie nazwy: Than Praphat, niewielki wodospad spadający do morza, nazwany podczas objazdu zatoki Ban Don w 1889 roku, i Than Prawet, nazwany w 1898 roku [3]. Wszystkie trzy nazwy sięgają po królewskie słownictwo opisujące podróż monarchy.

Chulalongkorn nie był ostatni. Raport Ministerstwa Kultury i Tajlandzka Organizacja Turystyczna wymieniają czterech królów z dynastii Chakri, którzy byli w Than Sadet: Ramę V, VI, VII i IX [4]⁠[5]. Lokalny autor datuje późniejsze wizyty na 1911 rok, na lata 1926 i 1928 oraz na 1962 rok [6]. Królewskie monogramy, wśród nich จปร Ramy V, wykuto w głazach w pobliżu wodospadów razem z cyframi i napisami, a Manager Online naliczył około dziesięciu miejsc z inskrypcjami [3]⁠[7]. Przy Than Praphat napis przy wodospadzie się zatarł, ale około kilometra w górę strumienia zachował się monogram datowany na 108 rok ery Rattanakosin [3].

Mieszkańcy uważają wodospad za święty właśnie z powodu tej królewskiej historii [1]⁠[3]. Stąd zasada dla odwiedzających: na skałach z inskrypcjami nie wolno niczego ryć ani pisać, nie wolno się na nie wspinać ani ich uszkadzać [8].

Kto sięgnie po anglojęzyczny przewodnik, przeczyta, że Wat Phu Khao Noi to najstarsza świątynia na Koh Phangan, założona około 1400 roku przez pierwszych mnichów, którzy osiedlili się na wyspie [1]⁠[2]. Kto zajrzy do tajskiej Wikipedii, zobaczy datę późniejszą o prawie pięć stuleci. Powołując się na lokalną stronę internetową, podaje ona jako rok założenia 2432 ery buddyjskiej, czyli 1889, a jako założyciela Luang Pho Pheta Wachiro, mnicha urodzonego na wyspie, znanego też pod tytułem Phra Khru Wibun Thammasan, który był przełożonym mnichów dystryktu Ko Samui, gdy Phangan był jedną z jego gmin [3]. Nie znaleziono źródła pierwotnego ani naukowego dla daty 1400. Kapliczka na wzgórzu może być starsza od klasztoru, ale żadna publikacja tego nie wykazuje.

Według przekazów czedi na szczycie wzgórza kryje relikwie Buddy [4]. Baza danych o kulturze Ministerstwa Kultury opisuje coś mniej podobnego do pocztówkowej stupy, jakiej spodziewają się odwiedzający: wysoką komorę relikwiarzową ze ślepymi drzwiami z czterech stron, na trzystopniowej podstawie, zwieńczoną małym dzwonem i iglicą z pięcioma pierścieniami, otoczoną sześcioma dużymi i czterema małymi czedi kierunkowymi, które baza uważa za nowe [5]. W podstawę wmurowano współczesną ceramikę, którą anglojęzyczne przewodniki opisują jako odwrócone miski w ścianach [5]⁠[1]. Baza podaje, że czedi są wpisane do rejestru Departamentu Sztuk Pięknych; powtarzany w sieci rok 1997 pochodzi wyłącznie z przewodnika turystycznego [5]⁠[1].

Kolejna historia, znaleziona na blogu o nieruchomościach, mówi, że mnisi ukryli tu cenną relikwię i że nigdy jej nie odnaleziono [6]. Nie opowiada jej żadne źródło tajskie, więc traktujmy ją jako opowieść z internetu, a nie lokalną tradycję.

Założyciel przetrwał w pamięci lepiej niż daty. Obie wersje motta dystryktu, które znaleźliśmy, wymieniają go z imienia, a dłuższa zaczyna się od Ramy V i Than Sadet, po czym przywołuje Luang Pho Pheta, „ośrodek serc” [7]⁠[8]. To czynna świątynia: trzeba zakryć ramiona i kolana, zdjąć buty przed wejściem do budynków i nigdy nie dotykać wizerunków Buddy ani nie wskazywać ich palcem [9].

W 1929 roku król nakręcił na Phangan amatorski film, który wszedł do kanonu kina narodowego. Waen Wiset, czyli Czarodziejski pierścień, powstał na wyspie podczas podróży króla Prajadhipoka (Ramy VII) po Zatoce Tajlandzkiej. Według Pajaree Tachart, piszącej dla projektu Arc of Memory Uniwersytetu Chulalongkorna, król sam napisał scenariusz i śródtytuły do tego niemego filmu z klasyczną muzyką tajską, a także go wyreżyserował, zmontował i wyprodukował [1].

Fabuła to baśń. Okrutny ojczym porzuca dzieci na wyspie. Jedno z nich spotyka nimfę, która daje mu pierścień spełniający życzenia, a dzieci obracają jego moc przeciwko ojczymowi [2]⁠[1]. „Wszyscy aktorzy to członkowie rodziny królewskiej, a król Rama VII sam nakręcił film”, powiedziała Chalida Uabumrungjit, zastępczyni dyrektora Tajskiego Archiwum Filmowego, gdy 25-minutowy krótki metraż wpisano do krajowego rejestru [2]. Jako autor filmu figuruje pseudonim Nai Noi Sorasak [3].

O tym, gdzie dokładnie stała kamera, mówią przekazy lokalne. Autor z Than Sadet pisze, że film kręcono w zatoce Than Sadet i wokół wodospadu, i zastanawia się, czy właściwym rokiem nie jest 1928, data drugiej inskrypcji króla przy strumieniu [4]. Lista Archiwum Filmowego i badanie z Uniwersytetu Chulalongkorna podają 1929 rok [3]⁠[1].

W 2013 roku Archiwum Filmowe wpisało Waen Wiset na listę narodowego dziedzictwa filmowego [3]. Than Sadet odwiedza się dziś dla naturalnych basenów i królewskich inskrypcji (zob. Strumień króla). Zatoka u ujścia tego samego strumienia to miejsce, w którym lokalna relacja umieszcza królewski plan filmowy.

Raz w roku, pod koniec pory deszczowej, Phangan ciągnie Buddę przez morze. Podczas Chak Phra, dosłownie „ciągnięcia Buddy”, posąg Buddy płynie w przystrojonej łodzi, którą w procesji holuje się przez zatokę. Nie wiadomo, kiedy zwyczaj pojawił się na wyspie. Mieszkańcy, z którymi rozmawiali Pankaew i Boonsuaykwan na potrzeby badania z 2015 roku, pamiętali, że już około 1932 roku odbywał się on przy trzech świątyniach w trzech zatokach: Wat Pho przy przystani Hua Thian w Ban Tai, Wat Amphawan w Wok Tum i Wat Rat Charoen w Thong Sala [1].

Phangan wyróżnia, jak mówili rozmówcy, to, kto wiosłuje. Łódź z Buddą holują smukłe łodzie ruea mat na sześć do ośmiu osób, w których wiosłują kobiety, a sternikiem może być mężczyzna. Każda załoga ubiera się w jeden kolor i zmienia go codziennie przez trzy dni święta; inaczej ubrana jest tylko kobieta na dziobie. Mężczyźni wiosłują we własnych łodziach poza procesją, obrzucają łodzie kobiet wodorostami i wymieniają z nimi zalotne pieśni łodziowe, częściowo przygotowane wcześniej, częściowo układane na poczekaniu. Mężczyznę, który potrafi improwizować, nazywa się mut to. Amunicją były wodorosty, bo w jedenastym miesiącu księżycowym napływają do zatok, a rzucać mógł tylko ten, kto umiał śpiewać. Dotykanie łodzi lub ciał kobiet było zakazane, a tego, kto posunął się za daleko, można było bezkarnie uderzyć wiosłem [1].

Święto niemal zanikło więcej niż raz. Około 1949 roku opat Wat Rat Charoen przeniósł je z pierwszego na ósmy dzień ubywającego księżyca, być może dlatego, że pierwszego dnia woda w ciągu dnia była zbyt niska, a być może dlatego, że tego dnia kończył się też buddyjski post. Wznowiono je w Ban Tai około 1963 roku, a w Thong Sala od 1967 roku. Od 1984 roku naczelnik dystryktu płacił za naprawy łodzi i nagrody, od 1987 roku jedynym gospodarzem jest Thong Sala, a od 1995 roku święto finansuje samorząd [1].

W publikacjach dzień święta wciąż nie jest ustalony. Archiwum Centrum Antropologii im. Sirindhorn podaje pierwszy dzień ubywającego księżyca [2], badanie z 2015 roku ósmy. Zanim zaplanujesz pobyt pod to święto, sprawdź lokalny program.

Port w Thong Sala miał kiedyś pływającą dzielnicę. W badaniu opublikowanym w 2024 roku w „Journal of Liberal Arts” Uniwersytetu Thammasat Tawirat Songmuang prześledził losy Tanka, chińskich ludzi łodzi, i ustalił, że większość Tanka z prowincji Surat Thani pochodziła z Hajnanu i osiedliła się na Koh Phangan [1]. W połowie XX wieku co najmniej dziesięć domostw Tanka, około 80 osób, spędzało niemal całe życie na dżonkach. Hajnańczyk urodzony w 1932 roku pamiętał ponad dziesięć łodzi zacumowanych w rzędzie przed zabudowaniami chińskiej społeczności Thong Sala. Rodziny przeniosły się później na ląd i wtopiły w społeczność hajnańską; tylko trzy domostwa przy targu w Thong Sala wciąż otwarcie przyznają się do pochodzenia Tanka [1]. Autor opisuje swoją pracę jako pierwsze badanie, które zidentyfikowało ludność Tanka w Azji Południowo-Wschodniej.

Jedna z rodzin tłumaczyła swoje przybycie złamanym masztem. Dziadek, ojciec i przybrana matka popłynęli dżonką z Hajnanu do Samut Prakan na połowy, a potem łowili na wodach wokół Phangan. Gdy maszt pękł w pobliżu zatoki Chaloklum, nie mogli płynąć dalej i sprowadzili łódź do Thong Sala [1].

Ich wiara przypłynęła razem z nimi. Tanka z Phangan czczą Guan Yu, opiekuna kapliczki Wan Kao w Thong Sala. Rybacy pytali go za pośrednictwem medium, gdzie ciągną pomfrety, a niektórzy za jego radą porzucili rybołówstwo i osiedli na lądzie. Na chiński Nowy Rok łodzie wracały z morza na Phangan, by złożyć w kapliczce ofiary [1]. Badanie odnotowuje też ofiary dla Mae Ya Nang, ducha dziobu łodzi, składane przez rybaka Tanka z Samui; to samo wierzenie mają tajscy rybacy [1]⁠[2].

Starsze pisma chińskie przypisują Tanka dziwnego przodka zwanego Luting, pół rybę, pół człowieka. Badanie przytacza ten mit za literaturą chińską i hongkońską i zauważa, że inne grupy chińskie powtarzały go, by przedstawić Tanka jako obcych o niższym statusie [1]. Nikt nie zanotował, by rodziny z Phangan opowiadały ją o sobie.

Badanie podaje rok założenia kapliczki Wan Kao, który wygląda na literówkę, więc pomijamy go, dopóki nie potwierdzi go sama kapliczka.

Pierwsi mieszkańcy wyspy, których wymieniają źródła, byli rybakami. Raport Departamentu Promocji Kultury z 2011 roku wylicza wczesnych przybyszów z Samui, Chaiya, Tha Sala, Don Sak, Pak Phanang, Nakhon Si Thammarat i Pattani, których przyciągnęły zatoki, gdzie mogły kotwiczyć łodzie rybackie. Pierwszym zajęciem wyspiarzy były według raportu połowy przybrzeżne [1].

W Chaloklum to życie widać najłatwiej. Archiwum społeczności lokalnych Centrum Antropologii im. Sirindhorn nazywa tę wioskę największą społecznością rybacką na Koh Phangan, położoną w zatoce osłoniętej od wiatru wzgórzami [2]. Tajski serwis turystyczny łączy nazwę, โฉลกหลำ, właśnie z tym kształtem: głęboką, zakrzywioną zatoką otoczoną górami [3]. Dosłowne znaczenie słowa nie jest udokumentowane. Sugestię lokalnego czasopisma, że pochodzi ono od malajskiej formy Loh-da-lam, raport, który ją przytacza, określa jako przypuszczenie [1]. Tajlandzka Organizacja Turystyczna wciąż przedstawia wioskę przez pryzmat życia plantatorów kokosów i rybaków [4].

Zatoka ma znaczenie także dla innych historii wyspy. Kiedy dżonka pewnej rodziny Tanka straciła maszt u wybrzeży Chaloklum, wypadek przesądził o tym, gdzie rodzina się osiedli (zob. Ludzie łodzi z Thong Sala).

Gospodarka, którą zbudowały te rodziny, przetrwała do lat 80. Ten sam raport opisuje przełom: rządowa promocja turystyki od 1982 roku i duże promy samochodowe od 1985 roku zmieniły wyspę gajów kokosowych i drobnego rybołówstwa w nowoczesną społeczność [1] (zob. Promy, bungalowy i własny dystrykt).

Morze ma własne zwyczaje. Tajscy rybacy tradycyjnie wierzą, że w każdej łodzi mieszka Mae Ya Nang, żeński duch zamieszkujący dziób, i przed wypłynięciem oddają jej cześć [5]. To wierzenie odnotowano dla całej Tajlandii, a nie konkretnie dla Chaloklum, więc podajemy je jako zwyczaj ogólnokrajowy, a nie zapis z tej wioski.

Haad Salad (Hat Salat) ma najbardziej chwytliwą ludową etymologię na wyspie. Archiwum społeczności lokalnych Centrum Antropologii im. Sirindhorn zapisuje ją jako legendę: kiedyś banda piratów cumowała tu i ukrywała swoje łodzie, i stąd wzięła się nazwa plaży [1]. Tajski serwis turystyczny dopowiada motyw. Zatoczka miała dawać piratom kryjówkę, gdy czyhali na statki handlowe płynące przez Zatokę Tajlandzką [2]. Tajska Wikipedia powtarza bez podania źródła, że plaża była kiedyś kryjówką piratów [3].

Historia trzyma się dzięki językowi. Tajskie słowo oznaczające pirata to chon salat, โจรสลัด, a plaża nazywa się หาดสลัด, Hat Salat. Angielska pisownia Salad to po prostu transkrypcja tego drugiego słowa i nie ma nic wspólnego z sałatką. Wspólne słowo to jedyny dowód, jaki istnieje. Nie znaleziono żadnego historycznego zapisu o piratach, którzy korzystaliby z tej zatoczki. Archiwum i serwis turystyczny nazywają tę historię legendą; tylko tajska Wikipedia podaje ją jako fakt, nie powołując się na nic.

Czytajmy ją więc jako opowieść, którą plaża snuje o sobie samej: o nazwie, która przetrwała dłużej niż jakikolwiek pisemny ślad tego, skąd się wzięła.

Bottle Beach to tłumaczenie. Tajska nazwa, Hat Khuat, znaczy dokładnie to samo, czyli „plaża butelki”, a najczęściej powtarzane wyjaśnienie pochodzi z angielskiej Wikipedii. Hasło opisuje plażę, powołując się na przewodnik Rough Guide, ale dla nazwy nie podaje źródła. Według niego plaża zawdzięcza nazwę osłoniętej zatoczce, która widziana ze skał przypomina kształtem butelkę [1]. Wikivoyage opowiada to inaczej: nazwę miała dać długa piesza droga na plażę, bo szlak znaczono plastikowymi butelkami [2]. Nie znaleźliśmy starszego ani tajskojęzycznego źródła dla żadnego z tych wyjaśnień, więc oba warto traktować jako opowieści z przewodników, a nie udokumentowane zdarzenie.

Zatoczka należy też do najbardziej odciętych od świata miejsc na wyspie. Według Wikivoyage dociera się tu łodzią long-tail z Chaloklum albo długą, wymagającą wędrówką, a trzecią możliwością jest kiepska droga [2].

Bottle Beach i tak ma szczęście, że w ogóle ma swoją historię. Wiele nazw na Phangan nie ma żadnej. Hin Kong na zachodnim wybrzeżu figuruje na tajskich mapach jako บ้านหินกอง, dosłownie „stos kamieni”, ale nic, co znaleźliśmy, nie wyjaśnia, o które kamienie chodzi [3]. Dla Haad Rin (Hat Rin), Mae Haad i Thong Nai Pan również nie znaleźliśmy udokumentowanego pochodzenia nazwy. Tam, gdzie historia istnieje, jak w przypadku Haad Salad, jest zwykle legendą. Tam, gdzie jej nie ma, zostawiamy lukę, zamiast ją wypełniać.

W ciągu dwudziestu lat Phangan przestał być zakątkiem dystryktu Ko Samui i stał się celem podróży. Najpierw przyszły dokumenty. Ogłoszenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 11 września 1970 roku uczyniło wyspę od 1 października dystryktem pomocniczym z dwiema gminami, Koh Phangan i Ban Tai; dokument wciąż zapisuje nazwę wyspy bez krótkiej samogłoski a [1]. Raport Ministerstwa Kultury z 2011 roku podaje dla ustanowienia dystryktu pomocniczego datę 23 października 1970 roku; trzymamy się ogłoszenia w dzienniku urzędowym, które wskazuje 1 października [5]. Królewski dekret podpisany 31 marca 1977 roku i opublikowany 12 kwietnia uczynił ją od następnego dnia pełnoprawnym dystryktem. Ten sam dekret podniósł rangę dziesięciu innych dystryktów pomocniczych w całej Tajlandii, ze wspólnym uzasadnieniem, że stały się zamożniejsze niż wcześniej [2]. W 1982 roku Koh Tao została gminą nowego dystryktu [4]⁠[3].

Potem przyszedł transport. Przez dziesięciolecia towary na wyspę i z wyspy woziły nocne łodzie pasażerskie z Ban Don, miasta, które dziś nazywa się Surat Thani. Raport Ministerstwa Kultury z 2011 roku datuje rządową promocję turystyki na 1982 rok, a duże promy samochodowe na 1985 rok. Promy mogły przewozić samochody, ciągniki, ciężarówki, autobusy i materiały budowlane, a wraz z nimi przyszły hotele i ośrodki wypoczynkowe [5].

W latach 80. plecakowicze zaczęli odkrywać Haad Rin na południowym krańcu wyspy [6]. Wspomnienia jednego z podróżnych z zimy na przełomie 1988 i 1989 roku opisują tam około pół tuzina ośrodków z bungalowami, brak betonowych dróg, dojazd wyłącznie łodzią long-tail i ani jednego motocykla na plaży; jedynym odgłosem silników był warkot generatorów w niektórych ośrodkach i łodzi. Jedyny telefon na wyspie stał przy starej poczcie w Thong Sala, a trzy minuty rozmowy z Europą kosztowały około 20 dolarów amerykańskich [7]. Szkot mieszkający w Tajlandii, z którym rozmawiano w 2013 roku, datował doprowadzenie sieci elektrycznej na wyspy na „mniej więcej marzec 1989” [8]. Oficjalnej daty nie znaleziono.

To pojedyncze wspomnienia i tak je oznaczamy. Zestawione z dziennikami urzędowymi pokazują jednak, jak szybko to wszystko się działo. W 1977 roku dekret zaliczył Phangan do dystryktów zamożniejszych niż wcześniej, a w 1987 roku wciąż nie było tu przystani: pasażerowie przesiadali się z łodzi ekspresowej do łodzi long-tail i brnęli na brzeg w wodzie po kolana [9].

Wat Khao Tham, czyli Klasztor Górskiej Jaskini nad Ban Tai, swój kształt zawdzięcza kobiecie. W 2009 roku strona internetowa klasztoru przedstawiała Mae Chee Ahmon, wówczas 86-letnią, mniszkę od 51 lat, jako jego siłę napędową, kobietę, która „zignorowała wszystkie konwencje swoich czasów, by rozwinąć mały klasztor na skalistym wzgórzu ze wspaniałym widokiem na wyspę Koh Samui i morze” [1]. Strona otwarcie mówiła o cenie, jaką za to zapłaciła. Mnich, jak zauważała strona, zwykle bez trudu zdobywa tajskie wsparcie dla takiego przedsięwzięcia; mniszka miała go mniej, a ją samą obwiniano o to, że zaczęła coś tak niekonwencjonalnego [1].

W 1987 roku przyjechało dwoje medytujących z Zachodu, Rosemary i Steve Weissmanowie, z listem od opata klasztoru, w którym wcześniej przebywali. Mae Chee Ahmon pisała do niego z prośbą, by przysłał doświadczonych zachodnich medytujących mówiących po angielsku, którzy uczyliby podróżnych zjawiających się w jej ośrodku. Weissmanowie planowali zostać trzy tygodnie [1]. Od 1988 roku byli tu stałymi nauczycielami [2], a według ich własnego profilu nauczycielskiego ostatnie odosobnienie poprowadzili w marcu 2013 roku, przed powrotem do Australii [3]. Do 2009 roku, według klasztoru, odosobnienia ukończyło tu ponad 7000 osób z ponad 70 krajów [1].

Jeden z anglojęzycznych blogów podaje, że świątynię „zbudowano w 1894 roku” [4]. Nic w relacji samego klasztoru nie potwierdza tej daty i nie potwierdza jej też żadne inne źródło, które znaleźliśmy. Jeśli przed Mae Chee Ahmon na wzgórzu istniała pustelnia, nie zostawiła śladu w źródłach.

To czynny klasztor. Trzeba zakryć ramiona i kolana, w budynkach świątynnych chodzić boso i przestępować przez podniesiony próg, a nie stawać na nim [5].

„Każdy twierdzi, że to on urządził pierwszą Full Moon Party”, powiedział w 2013 roku magazynowi „Chiang Mai CityLife” Szkot mieszkający w Tajlandii [1]. Źródła przyznają mu rację. Zgadzają się co do miejsca, czyli Haad Rin na południowym krańcu wyspy, które plecakowicze zaczęli odkrywać w latach 80. [2], i co do lokalu wymienianego najczęściej, Paradise Bungalows. Różnią się co do roku.

Wersję z nazwiskami podaje badanie Ministerstwa Kultury z 2011 roku. Według niego właściciele bungalowów w noce pełni, gdy księżyc oświetlał plażę, urządzali dla wyjeżdżających gości pożegnalne grille z owocami morza. Zapoczątkowali to Sutthi Kuekamon i Phiphit Ratrak, właściciele Paradise Bungalow, którzy w 1987 roku wydali takie pożegnanie dla podróżnych z Australii; właściciele bungalowów i lokalni urzędnicy zrobili z niego potem comiesięczne wydarzenie [3]. Źródłem badania jest w tym miejscu praca z 2008 roku, której autor nazywa się Phiphit Ratrak. Jeśli to ten sam człowiek co gospodarz, mamy do czynienia z relacją samego założyciela.

Inni podają wcześniejsze albo późniejsze daty. Ośrodek Paradise Bungalows podawał 1983 rok, jak zauważył w 2013 roku „Chiang Mai CityLife”, choć niektórzy kwestionowali, kiedy Paradise naprawdę powstał; ten sam rok podał w 2014 roku „Bangkok Post” [1]⁠[4]. Wstęp angielskiej Wikipedii mówi o 1985 roku [5]. Mieszkaniec wyspy, Sutti Kursakul, powiedział w 2016 roku agencji AFP, że pierwszą imprezę urządził około 1988 roku na pożegnanie przyjaciela z Australii, a relacja „TIME” z 2013 roku, oparta na świadectwie Szkota, także zaczyna się w 1988 roku [6]⁠[7].

Konkurencja była od początku. „Bangkok Post” rozmawiał z Soon Somwang, która w 1986 roku miała 18 lat, gdy jej brat Wisaim i Anglik zwany Mooney urządzili własną imprezę przy pełni w restauracji na Haad Rin Nai. Zapamiętała niewielką imprezę, na której bawiło się około 300 miejscowych i gości, bez malowania ciał i bez ognia. Takie imprezy odbywały się do początku lat 90. [4].

Skala zmieniła się szybko. W 2013 roku „Bangkok Post” pisał o nawet 30 000 osób na Haad Rin Nok w noc imprezy [8]. W 2020 roku imprezę zawieszono z powodu pandemii Covid-19, a 16 kwietnia 2022 roku wróciła w pełnej skali [5]⁠[9]⁠[10].

Noce imprez w 2027 roku i to, jak ustala się ich terminy, opisujemy w przewodniku Full Moon Party 2027: daty.

Chao Mae Kuan Im, chińska bogini miłosierdzia, znana gdzie indziej jako Guan Yin, ma świątynię przy drodze z Thong Sala do Chaloklum, a jej historia zaczyna się od snu. Jak opowiada Thai Holiday Guide, miejscowej kobiecie, Khun Malawan, przyśniła się Kuan Im i poprosiła ją o pomoc w budowie latarni morskiej, która nocą prowadziłaby rybaków z wyspy bezpiecznie do domu [1]. Wieść się rozeszła i mieszkańcy zaczęli dawać pieniądze. W trakcie prac plan się zmienił: zamiast użytkowej latarni powstała świątynia ku czci bogini, ukończona w 1992 roku [1].

Inna anglojęzyczna strona podaje, że budynek pierwotnie służył jako latarnia i drogowskaz dla rybaków [2]. Relacje nie zgadzają się co do tego, czy latarnia kiedykolwiek tu stała, czy była tylko planowana, a tajskiego źródła, które by to rozstrzygnęło, nie znaleźliśmy. Tak czy inaczej, opowieść wiąże świątynię z morzem i z łodziami, które wracały po ciemku.

Tajsko-chińskie rodziny z całej wyspy przychodzą tu regularnie, zwłaszcza w okresie chińskiego Nowego Roku i Festiwalu Wegetariańskiego [1]; Chińczycy mieszkają na wyspie od XIX wieku (zob. Gdy stolicą było Wok Tum). Nie ma stałego harmonogramu ceremonii ani objaśnień dla zwiedzających na miejscu, a ten sam przewodnik poleca wczesny ranek jako spokojną porę na wizytę. Ubierz się skromnie i zdejmij buty przed wejściem do sali modlitw [1].

Las w sercu Phangan zawdzięcza ochronę mnichowi. Phra Khru Suphattharathammaphirom (Luang Ta Lop), opat Wat Rat Charoen w Thong Sala, postanowił chronić lasy wokół wodospadu Phaeng. Według strony samego departamentu parków narodowych, zarchiwizowanej w 2007 roku, w 1967 roku założył park leśny Karunamet Nam Tok Phaeng i kazał poprowadzić kilometrową drogę do wodospadu, a w 1977 roku przekazał teren Królewskiemu Departamentowi Leśnictwa, by ogłoszono go parkiem leśnym [1]. Fundacja EcoThailand datuje jego pomiary terenu na kwiecień 1968 roku, drogę gruntową na 1972 rok, a oficjalny park leśny z dziewięcioma płatnymi pracownikami na październik 1977 roku [2]. Raport Ministerstwa Kultury opiera się na jego własnych zapiskach [3]. Ten sam opat, znany jako Luang Ta Lop, w 1967 roku wskrzesił morskie Chak Phra w zatoce Thong Sala [4].

Potem źródła milkną. Prace pomiarowe pod park narodowy zaczęły się w 1989 roku, a w 2013 roku lokalny autor zauważył, że parku wciąż nie ogłoszono [1]⁠[5]. Mimo to wiele stron internetowych podaje, że park utworzono 31 grudnia 1983 roku i powiększono 10 lutego 1999 roku. Te daty trafiły do Wikipedii w lipcu 2007 roku z błędnie odczytanej strony urzędowej: pierwsza to data publikacji rozporządzenia tworzącego narodowy rezerwat leśny, druga to data, w której komisja zatwierdziła propozycję utworzenia parku [6]⁠[1].

Las przeszedł próbę w 2015 roku. Od około 2012 roku założyciel linii Kan Air budował na wzgórzach lotnisko z pasem startowym o długości 1100 metrów, na około 100 rai dawnych plantacji kokosów [7]⁠[10]. W 2015 roku, po skardze, władze prowincji wstrzymały budowę, a we wrześniu leśnicy ustalili, że teren przygotowany pod lotnisko na górze w Thong Nai Pan wkroczył na około 20 rai gruntów parku, który nie był jeszcze formalnie ogłoszony [8]. Strefa ochrony środowiska ustanowiona w 2014 roku zakazała budowy nowych lotnisk komercyjnych na wyspach, choć jej przepisy nie działały wstecz [9]. Lotniska nigdy nie ukończono [10].

Park narodził się prawnie 18 listopada 2018 roku, gdy podpisano królewski dekret ustanawiający park narodowy w lasach Koh Phangan i Ko Kong Than Sadet. Dekret, opublikowany cztery dni później, obejmuje około 43 kilometrów kwadratowych [11]⁠[12]. TAT uznaje go za 132. park narodowy Tajlandii [13].

Khao Ra to dach Koh Phangan, choć wysokość tego dachu zależy od tego, kto ją mierzył. Strona samego parku narodowego, w wersji zarchiwizowanej w 2007 roku, i OpenStreetMap podają 627 metrów; angielska Wikipedia, powołując się na późniejszą, niedostępną już stronę parku, podaje 635 [6]⁠[1]⁠[2]. Przyjmijmy około 630 metrów. Tajlandzka Organizacja Turystyczna traktuje wejście na szczyt jak wyprawę: każdy musi iść z obsługą parku i zabrać leki, jedzenie, wodę, śpiwór i odpowiednie ubranie [3].

Lasy na zboczach kryły więcej, niż ktokolwiek spisał. Od lutego 2021 do września 2023 roku zespół z Suranaree University of Technology, Naja Project Ko Pha-ngan i Thailand Natural History Museum badał ssaki wyspy za pomocą fotopułapek, nocnych przejść wzdłuż transektów, sieci chwytnych, żywołapek i płotków naprowadzających. Badacze odnotowali 28 gatunków, w tym 11 gatunków nietoperzy, podczas gdy lista gatunków parku narodowego wymieniała zaledwie osiem [4]. Wśród nich były dwa krytycznie zagrożone łuskowce jawajskie, oba w lesie parku narodowego, i 32 kukangi większe, naczelne zagrożone w skali świata, które badacze widzieli w różnych częściach wyspy podczas nocnych obchodów. Żyją tu też lutungi ciemne, ale badanie ma tylko jedną obserwację: zwierzę zauważone przez mieszkańca na skraju lasu. Żadna fotopułapka nigdy nie uchwyciła lutunga [4].

Sambary jednobarwne trafiły do fotopułapek dwanaście razy, głównie w lesie parku narodowego [4]. Tu zapis spotyka się z opowieścią. Reportaż podróżniczy Manager Online z 2009 roku podaje, że jelenie na wyspie są darem króla: król Chulalongkorn miał wypuścić samca i samicę podczas wizyty w Than Sadet [5]. Raport badawczy dla Ministerstwa Kultury z 2011 roku powtarza, że król podarował parkowi jelenie [7]. Żadne z tych źródeł nie powołuje się na zapis o wypuszczeniu zwierząt, takiego zapisu nie znaleziono i nic nie wskazuje, że dzisiejsze sambary pochodzą od królewskiej pary. Jelenie są udokumentowane, dar jest opowieścią.

Do publikacji badania w 2025 roku lista ssaków parku narodowego liczyła osiem pozycji. Teraz istnieje punkt odniesienia: 28 gatunków, ustalonych za pomocą pułapek, sieci, kamer i nocnych obchodów, względem których można będzie mierzyć każdą przyszłą zmianę na górze.

Na zachód od Phangan leży Mu Ko Ang Thong, morski park narodowy złożony z 42 wysp, o powierzchni około 102 kilometrów kwadratowych, utworzony 12 listopada 1980 roku [1]. Tajlandzka Organizacja Turystyczna, zaokrąglając, mówi o mniej więcej 40 małych wyspach położonych około 20 kilometrów od Koh Samui [2]. W 2002 roku archipelag wpisano na listę obszarów wodno-błotnych o znaczeniu międzynarodowym konwencji ramsarskiej jako obszar nr 1184 [3].

Najsłynniejszy widok parku to jezioro, które wydaje się nie na swoim miejscu. Na wyspie Ko Mae Ko leży szmaragdowe słone jezioro Thale Nai, otoczone lądem i połączone z morzem podwodnymi jaskiniami [4]⁠[5]. Wśród zwierząt parku są lutungi ciemne, makaki jawajskie, wydrzyce gładkowłose i dzioborożce białobrzuche [4]. Lutung ciemny figuruje na liście parku, ale na Phangan trzyletnie badanie odnotowało go tylko raz (zob. Khao Ra i ukryte ssaki).

Do tego dochodzi powieść. Niebiańska plaża Alexa Garlanda, wydana w 1996 roku, prowadzi swojego plecakowicza z Bangkoku przez Koh Samui na ukrytą plażę na jednej z wysp Zatoki Tajlandzkiej, a według CNN akcja książki rozgrywa się właśnie w Ang Thong [6]⁠[5]. Film z 2000 roku powstał gdzie indziej: kręcono go w Maya Bay na Phi Phi, nad Morzem Andamańskim [5]. Garland pisał książkę, mieszkając na Filipinach, a według „The Globe and Mail” zainspirował go północny kraniec Palawanu [6]⁠[7]. Akcja w Ang Thong, inspiracja z Palawanu, zdjęcia na Phi Phi: trzy miejsca dla jednej plaży. Serwis Thai National Parks dodaje, że część scen nakręcono w Ang Thong, ale nie podaje na to żadnego źródła [4], a my nie znaleźliśmy innego.

Jednodniowe wycieczki wypływają z Koh Samui i Koh Phangan [2]. Park jest zwykle zamknięty od 1 listopada do 15 grudnia, zależnie od monsunu [4].